“Giffen Malları“: Fiyatı Arttıkça Talebi de Artan Tuhaf Ürünler Neler?

İsmini İskoç ekonomist Robert Giffen’dan alıyor.

Her şey 19. yüzyılda İskoç ekonomist ve istatistikçi Robert Giffen’ın bir şeyi fark etmesiyle başladı. Giffen, fakir işçilerin ekmeğe zam geldiğinde daha fazla ekmek aldığını gördü. "Burada bir gariplik var" dedi ve dünya ekonomi literatürüne bu "aykırı" kavramı hediye etti.

Talep kanununu resmen tersine çeviriyor.

Normalde bir şey pahalılaşınca "Aman kalsın, haftaya bakarız" dersiniz değil mi? Giffen mallarında durum tam tersi. Fiyat yükseldikçe, o ürünün talep grafiği roket gibi yukarı fırlar. Çünkü bu ürünler genelde hayatta kalma kalemi.

Temelinde mecburiyet ve çaresizlik yatıyor.

Diyelim ki her gün ekmek ve et yiyorsunuz. Ekmeğe dev bir zam geldi. Artık bütçeniz hem zamlı ekmeği hem de eti almaya yetmiyor. Mecburen etten tamamen vazgeçiyorsunuz. Ama karnınızı doyurmanız lazım! Etten artan o azıcık parayı da gidip... Evet, fiyatı artmış olan ekmeğe yatırıyorsunuz.

Tarihteki en meşhur örneği İrlanda patatesi.

Giffen mallarının tarihteki en acıklı örneği budur. 1840’larda İrlanda’da patates fiyatları fırladığında, halk diğer protein kaynaklarını (et, süt) alamayacak kadar fakirleşti. Sonuç? Fiyatı artmasına rağmen patates tüketimi rekor kırdı. Çünkü patates, hala o sofradaki en ucuz seçenekti.

Lüks mallarla karıştırmak büyük bir hata.

Sakın bunu lüks markalarla karıştırmayın! "Pahalıysa kalitelidir, havam olsun diye alırım" durumu Veblen Etkisi'dir. Giffen malları gösteriş için değil, mecburiyetten alınır. Yani kimse "Bakın ne kadar pahalı bir ekmek yiyorum" diye hava atmaz; sadece başka bir şey yiyemediği için ona yüklenir.

Piyasada daha ucuz bir alternatifi bulunmuyor.

Bir ürünün Giffen malı sayılması için piyasada ondan daha ucuz ve benzer işi görecek bir rakibi olmaması lazım. Eğer ekmek pahalıyken ondan daha ucuz bir makarna varsa, gidip onu alırsınız. Ama ekmek en dipteki seçenekse, kaçacak yeriniz yoktur!

Modern dünyada en çok pirinçte görülüyor.

Yakın zamanda ekonomistler Çin’in bazı bölgelerinde bir deney yaptı. Pirinç ve erişte fiyatları sübvanse edilip düşürüldüğünde, insanlar bu temel gıdaları daha az tüketmeye başladı! Çünkü paraları arttı ve gidip daha kaliteli gıdalar (et, sebze) aldılar. Fiyat artınca ise yine pirince talim ettiler.

Aslında ciddi bir yoksulluk göstergesi.

Giffen malları aslında bir yoksulluk göstergesi. Bir toplumda temel gıda maddelerine olan talep fiyat artışına rağmen düşmüyorsa, o toplumun satın alma gücü ciddi darbe almış demektir. Yani bu durum kulağa havalı bir ekonomi terimi gibi gelse de, aslında cüzdanların ağladığı bir tablo.